YEREL BASININ ÖNCÜLERİ VİLAYET GAZETELERİ VE BUNLARIN ÖZELLİKLERİ
7
Kasım 1964’te çıkarılan vilayet nizamnamesi ile, Osmanlı eyalet sisteminden,
vilayet sistemine geçmiş ve tüm vilayetlerde birer gazete çıkarılmasına ön ayak
olmuştur.Bu yasal değişiklikten sonra her vilayette kendi gereksinmesini
karşılamak için bir de basımevi kurulmuştur.
Osmanlı vilayetlerinde yerel gazeteler (vilayet gazeteleri) çıkarılmasını , bir
yandan , toplumdaki artan ayrılıkçı eğilimleri dengelemek, öte yandan da Avrupa’
da özellikle Araplara yönelik olarak sayıları artan Arapça süreli yayınların
etkisini bastırmak isteği teşvik etmiştir.Öncelikle karşı girişim olarak ,
Ahmet Faris Şidyak’a 20 yıl boyunca din yada başka hiçbir Arapça gazetenin
yarışamayacağı mükemmellikteki “El Cevaib” gazetesini yayımlamak için maddi
yardımda bulunulmuştur (1860). Bu gazete, Osmanlıcılık ve İstanbul sultanı
çevresinde toplanma temasını, öyle başarıyla savunmuştur ki ,Osmanlı ülkesi için
en liberal basın resmini savunan Avrupa ülkeleri bile , bu gazetenin kendi
sömürgelerine girmesini yasaklamışlardır.
Suriye’deki iç kargaşaları bastırmak için olağanüstü yetkilerle görevlendirilen Fuat Paşa da 1860’ ta , Beyrut’ta çıkmakta olan “Hadi kat al- Ah bar “ adlı Arapça gazeteyi , yerel yönetimin resmi sözcüsü haline getirmiş , böylece Türkçe-Arapça olarak ilk vilayet gazetesi yayımlanmıştır
Osmanlı ülkesinde çıkan bazı vilayet gazetelerinin kuruluş ,yer ve tarihleri şu şekildedir.
YIL VİLAYET AD DİL
1860 Beyrut Had ika al-Ah bar Türkçe- Arapça
1865 Tuna Tuna Türkçe- Bulgarca
1865 Şam Suriye Türkçe- Bulgarca
1866 Trablus garp Trablus garp Türkçe- Arapça
1867 Halep Gadir el-Fırat Türkçe- Arapça
1867 Girit Girit Türkçe- Rumca
1868 Edirne Edirne Türkçe- Rumca
1868 İşkodra İşkodra Türkçe
1868 Yanya Yanya Türkçe- Rumca
1869 Diyarbekir Diyarbekir Türkçe- Ermenice
1869 Bursa Hüdavendigar Türkçe- Ermenice
1869 Halep Fırat Türkçe- Arapça
1869 Konya Konya Türkçe- Rumca
1869 Selanik Selanik Türkçe- Rumca
1869 Selanik Selanik Bulgarca- Yahudice
1869 Trabzon Trabzon Türkçe- Rumca
1869 Bağdat Zevra Türkçe- Arapça
1871 Prizren Prizren Türkçe- Sırpça
1872 Kastamonu Kastamonu Türkçe
1872 Adana Seyhan Türkçe- Rumca
1872 Yemen Yemen Türkçe- Arapça
1873 Manastır Rumeli Türkçe
1874 Ankara Ankara Türkçe
1874 İzmir Adın Türkçe
1876 Hersek Neretva Türkçe- Sırpça
1877 Pristine/Üsküp Kosova Türkçe- Sırpça
1878 Sivas Sivas Türkçe
1882 Rodos Cezair-i Bahri Sefid Türkçe-Rumca
1884 Manastır Manastır Türkçe
1884 Musul Musul Türkçe
1888 Beyrut Beyrut Türkçe-Arapça
1903 Kudüs Kudüs Türkçe-Arapça
1908 Hicaz Hicaz Türkçe-Arapça
Vilayet gazetelerinde, padişah ile ilgili haberler öncelikle yer almaktadır. Bunun yanı sıra kamu görevlilerinin atama, yükselme ve ödüllendirilmeleri, yeni yasa, yönetmelik düzenlemeleri, hükümet, vilayet ve kamu kuruluşlarının çalışmaları, demiryolu, yol, telgraf hattı yapımları, sağlık konuları, yerel okul sınavları ve ödül dağıtma törenleri, hacıların gidişi, et, ekmek fiyatları, şiddetli yağmur ve kar yağışları, doğal afetler, kollu kuvvetlerinin başarılar, valilerin konuşmaları ve yazıları,savaşlar, yeni silahlari buluşlar, yabancı konsolosların gezileri, vilayet gazetelerinde yer alan haberler arasındadır.
Bu gazeteler işlevleri bakımından olduğu kadar, içerikleri açısından da zamanın gazetecilik koşullarını yerine getirmişlerdir. Yalnızca resmi nitelikli duyurularla yetinmemiş zamanın aydın kesimini oluşturan bürokratları muhabir ve yazar olarak kullanmış yerel sorunlar ve gelişmelerle ilgili yayınlar yapmış ve hatta yabancı gazetelerden alıntılarda bulunmuşlardır.
Vilayet gazeteleri ve bunların içerikleri hakkındaki bilgilere baktıktan sonra şimdi de bu gazetelerin özellikleri hakkında neler söylenmiş bunlara bakalım
Vilayet Gazetelerinin Özellikleri:
1) Vilayet gazeteleri, Anadolu basınına, yerel basına öncülük, önderlik ve rehberlik etmişlerdir.
2) Gazeteler basıldıkları matbaalar, kamu işlerinin yanı sıra, özel kesimin işlerine de açık tutulmuş, böylece yerel basının başlaması ve saygınlık kazanması yoluyla önemli bir adım atılmıştır.
3) Matbaalarda çalışan personel önceleri çoğunlukla İstanbul’dan gelmiş ancak zaman içinde bölgeden de matbaacılar yetiştirilmiştir.
4) Bazı vilayetlerde “sanat okulları”, “sanayii okulları” açılmış, matbaalar birer uygulama yeri hâline getirilerek matbaacılık eğitimi verilmiştir.
5) Birçok vilayette, yayımlanan gazete, yörenin ilk süreli yayını olduğu için, gazeteciliğin alfabesinden başlanılarak, kitlenin basın aracılığıyla eğitilmesinde önemli adımlar atılmıştır.
6) Vilayetlere ilişkin nizamnameler; gazetelerde yer alacak resmi ve gayri resmi tüm yazıların, vilayet mektupçusunun sorumluluğu altında olduğunu “belirttiğinden, yazıların büyük bölümü mektupçular tarafından kaleme alınmıştır.
7) Gazetelerde yer alan yazılar genellikle imzasızdır.
8) Yazıların konuları tarihsel süreç içinde büyük farklılıklar göstermektedir.
9) Vilayet gazetelerinin yayınlarında, bilinçli bir gazetecilik yaklaşımı görülmemektedir.
10) Gazeteler zaman zaman şiirlere, inceleme ve araştırmalara, tarih çalışmalarına da yer verilmiş, böylece taşra kültürüne olumlu bir hareketlilik getirilmiştir.
11) Yazıların bir bölümü de İstanbul gazetelerinden özetlenerek alınmıştır.
12) Gazetelerin soğuk bölümü, zaman zaman yönetimde bulunan kişileri de rahatsız etmiştir.
13) Bazı gazetecilerin bu bakış açısı, özellikle 2. Abdülhamid döneminde hükümeti rahatsız ettiğinden dahiliye nezareti 1889 yılında bir genelge yayımlayarak, vilayet gazetelerinde, İstanbul gazetelerinde yer alan yazıların içeriğinin dışına çıkılmamasını emretmiştir.
14) Daha sonra da edebiyatla ilgili yazılarla ilgili yasaklar getirilmiştir.
15) Bu uygulamalar sonucu ,vilayet gazetelerine ilgi azalınca, 1903 yılında vilayet gazeteleriyle ilgili bir kararname çıkarılmıştır. Bu kararnamede, vilayetlerde çıkan gazetelerin büyük çoğunluğunun, o yörenin tarımı ve doğal kaynaklarıyla ilgili sorunları aydınlatamadığı, ayrıca halkın kültürel ve mesleki gelişmesine de katkıda bulunamadığı belirtilmiştir.
16) Yine aynı kararnamede, bu kısırlığın önlenebilmesi için bilgi sahibi olan kişilerin gazetelerde yazı yazmasının sağlanması, yazıları herkesin anlayabileceği Türkçe’yle kaleme alınması istenmiş, muhtarların gazetelere abone olmaları gerektiği belirtilmiştir.
17) İki dilde yayımlanan vilayet gazetelerinde her iki dildeki metinler birbirlerinin aynısıdır.
18) Özellikle Anadolu’da yayımlanan bazı gazeteler, Türkçe metinler Ermeni ve Rum harfleriyle aynı ama yine Türkçe olarak yer almıştır.
19) Türkçe dışındaki yayımlar genellikle sürekli olmamıştır.
20) Vilayet gazeteleri zaman zaman ilavelerde yayımlamışlardır.
21) Genellikle haftalık olan yayınlar çoğu kez düzensiz çıkmıştır.
22) Gazetelerin sayfa sayısı 2 ile 4 arasında değişmiştir.
23) Resim ve karikatürün yok denecek kadar az olduğu vilayet gazetelerinin önemli bir bölümünün baskı adedi 500 dolayındadır.
24) Vilayet gazeteleri, belirli merkezlerde halk tarafından okunmalarını sağlanmaları için duvarlara yapıştırılmıştır.
25) Bazı vilayet gazeteleri birkaç yıl sürebilmiş, bazıları ise son yıllara kadar yayımlanmıştır.
26) Bunların bir bölümü de, Cumhuriyetten sonra, özel gazeteciliğin özendirilmesi ve desteklenmesi için kapatılmıştır.
27) Basının, İstanbul’un tek elinden çıkmasına neden olan vilayet gazeteleri, Osmanlı Devleti’nin egemenliği altında bulunan yörelerde, gazeteciliğin yaygınlık kazanmasında önemli rol oynamıştır.
28) Anadolu’da birçok ilin ve Ortadoğu’daki bazı ülkelerin basın tarihleri, vilayet gazeteleriyle başlamaktadır.
Anadolu’da yerel gazeteler yayımlanırken, vilayet gazeteleri deneyiminden yararlanıldığı açıkça söylenebilir.gazeteler gazeteler
ve ekonomik sorunları
gazeteler gazeteler ve
ilan reklam sorunu
gazeteler gazeteler ve tiraj
sorunu
gazeteler günümüz
türkiyesinde yerel basın
gazeteler günümüzün gazeteciliği
gazeteler kurtuluş
savaşı döneminde yerel basın
gazeteler
Türkiye' de yerel basın kavramı ve olgusu
gazeteler Türkiye'de
yerel basın olgusu
gazeteler vilayet gazeteleri
gazeteler yerel basının
sorunları
gazeteler yerel basının
temel özellikleri